05:05, 02/05/2013
Câu ca ấy đã đưa chúng tôi về Mường Quạ vào một ngày đầu hạ, đúng vào dịp kỷ niệm 82 năm thành lập Chi bộ Môn Sơn.
Từ ngã ba Phủ Diễn (Diễn Châu), mời bạn ngược thêm 88 km theo Quốc lộ 7A, đến cầu Khe Diêm (xã Bồng Khê), rẽ trái, rồi vượt thêm 12 km đường rải nhựa, qua khỏi dốc Bù Ông (xã Lục Dạ), bạn đã chạm đến đất Mường Quạ.
Mường Quạ, một vùng lòng chảo khá rộng lớn với cánh đồng mênh mông, làng mạc trù phú, sông suối mát trong được bao quanh bởi đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ. Mường Quạ thời điểm đầu hạ này tràn ngập sắc xanh, bởi mùa khô đã kết thúc, bắt đầu mùa mưa. Núi rừng, sông suối vùng Mường Quạ vẫn giữ sắc xanh bao la từ muôn đời trước.
Cánh đồng lúa đang vào độ làm đòng cũng được bao phủ bởi sắc xanh mượt mà cùng làn hương thoang thoảng được gửi vào trong gió, tạo nên một hương vị đồng quê trong lành, mát dịu.
Theo nghệ nhân Lương Văn Nghiệp (bản Cằng - Môn Sơn): Cách đây khoảng mấy trăm năm, tổ tiên của cộng đồng người Thái ở Mường Quạ hôm nay thực hiện cuộc thiên di từ vùng Tây Bắc đất nước vào miền Tây Nghệ An để tìm vùng đất mới.
Do cuộc thiên di này được tổ chức muộn hơn so với các cộng đồng người Thái khác, nên khi họ đặt chân đến miền Tây Nghệ An, hầu hết các vùng đất thích hợp đã có chủ. Họ phải vượt núi, băng rừng từ vùng đất Quế Phong, Quỳ Châu, Tương Dương ngày nay để tiến về phía Nam.
Một ngày, khi vượt qua dốc Bù Ông, dù còn rất mệt mỏi vì trải qua cuộc hành trình dài, ai cũng reo vui khi nhìn thấy một vùng đất khá bằng phẳng và còn hoang sơ, chưa có dấu chân người khai phá. Nhận thấy vùng đất này lắm khe, nhiều suối, cá, tôm và muông thú nhiều vô kể nên cộng đồng người Thái ấy quyết định dừng chân khai bản lập mường. Tương truyền, ở các con suối lúc đó cá nhiều đến nỗi phải “Rẽ cá mới thấy nước”. Núi rừng đầy mật ong và hoa thơm quả ngọt, ông Nghiệp hát câu dân ca ví von: “Nằm ngửa thấy ong, nằm nghiêng thấy cá, róc rách nước chảy tựa tiếng sáo trời”.
Sông Giăng (con sông nhỏ bắt nguồn từ biên giới Việt - Lào), nước sông quanh năm trong xanh. Nơi có nguồn cá Mát, cá Lăng là đặc sản; cá Mát sống từng đàn tận các đáy vực, khi tìm thức ăn, chúng thường bơi ngược dòng thác để ăn các thứ phù du nên rất sạch và bổ. Cách chế biến đơn giản, thường chỉ phải rửa sạch cát (vì bụng cá mát luôn sạch), chế biến bằng cách nướng, rán, luộc hoặc kho.
Mỗi cách chế biến có một sự hấp dẫn riêng, cá nướng có vị thơm ngọt, cá luộc có vị mát lành, cá kho có vị đằm mặn, còn cá rán giòn có hương thơm phức. Cộng đồng người Thái ở đây luôn mang ơn trời đất, núi sông đã ban tặng cho họ một loài sản vật dồi dào, nên ngày lễ, Tết, trong mâm cơm cúng tổ tiên không thể thiếu cá Mát, ngày nay đã trở thành một món ăn đặc sản.
Mường Quạ là vùng đất đai bằng phẳng, lắm khe, nhiều suối, là điều kiện thuận lợi để tổ tiên người Thái khai phá ruộng đồng, phát triển nghề trồng lúa nước và hình thành nên cánh đồng Mường Quạ hôm nay. Đồng Mường Quạ được tưới tắm bởi nguồn nước sông Giăng, khe Mọi và hàng chục khe suối khác, cánh đồng Mường Quạ lúa tốt bời bời, người dân quanh năm no đủ. Cánh đồng Mường Quạ hơn 700 ha, là vựa lúa lớn nhất của huyện Con Cuông.
Điều đáng nói ở đây là do ruộng đồng phì nhiêu, luôn được tưới đủ nguồn nước trong mát nên hạt lúa ở Mường Quạ luôn chắc mẩy, trắng muốt và dẻo, có đầy đủ dưỡng chất. Vì thế, khi hạt gạo nược nấu thành cơm có vị thơm của hoa rừng, vị mát, ngọt bùi của đất, nước suối, khe.
Đồng Mường Quạ có đất đai màu mỡ, nên mùa nào lúa cũng tươi tốt, từ lâu người dân ở đây quen trồng giống nếp cẩm. Thứ nếp này khi được hông xôi hoặc gói bánh chưng phảng phất một mùi thơm vô cùng quyến rũ, ăn một lần sẽ mong có được lần sau. Và theo cách lập luận của nghệ nhân Lương Văn Nghiệp, bởi những lý do trên mà câu ca “Cơm Mường Quạ, cá sông Giăng” được hình thành và lưu truyền cho đến tận hôm nay.
Về Mường Quạ điều đáng mừng là nhờ làm tốt công tác quản lý, bảo vệ rừng đầu nguồn, nên nguồn nước sông Giăng, khe Mọi, khe Ló không bao giờ cạn, cánh đồng Mường Quạ vẫn luôn có nguồn nước dồi dào để tưới tắm nên hạt lúa vẫn chắc mẩy, bát cơm vẫn giữ được vị dẻo thơm. Sông Giăng và biết bao khe suối khác ở Mường Quạ vẫn giữ được sắc màu trong xanh, mát dịu. Mặc dù hôm nay cùng với sự phát triển, gia tăng dân số, khi đất chật, người đông, nguồn cá Mát, cá Lăng không phát triển sinh sôi kịp cho nhu cầu con người.
Sông Giăng, khe Mọi, khe Ló không còn cảnh “Nằm nghiêng thấy cá” nhưng cá, tôm ở đây vẫn còn nhiều. Vùng Mường Quạ giờ đây nằm gần khu vực Vườn Quốc gia Pù Mát - Điểm du lịch sinh thái hấp dẫn, đã và đang thu hút du khách gần xa.
Đây cũng chính là cơ hội để cộng đồng người Thái đưa câu ca: “Ai đi khắp núi khắp ngàn/ Không đâu đẹp bằng Đá Bàn, sông Giăng; Cơm Kẻ Quạ, cá Mát sông Giăng” của tổ tiên mình đi xa hơn, lan tỏa khắp mọi miền đất nước và đến với bè bạn phương xa. Cùng với khu du lịch Đập Pha Lài, ngược thác sông Giăng, thăm mỏ muối tự nhiên, tộc người Đan Lai và Di tích lịch sử cấp Quốc gia Nhà cụ Vi Văn Khang - Cây Đa - Cồn Chùa, nơi thành lập Chi bộ Đảng vùng dân tộc thiểu số đầu tiên của vùng Tây Nam xứ Nghệ và Du lịch sinh thái - Cộng đồng sẽ thu hút du khách về với sông Giăng - Mường Quạ.
Phùng Văn Mùi
In
Chia sẻ
