Một buổi trưa đầu hè oi bức, có mặt tại Đền Pu Nhạ Thầu, chúng tôi không khỏi cảm phục tinh thần và nhiệt huyết của các cụ già trông coi Đền, đồng thời là những “thầy mo” và kiêm luôn hướng dẫn khách tham quan, vãn cảnh Đền. Hàng ngày, bất kể thời tiết nắng gắt hay mưa rét, các cụ vẫn đều đặn vượt con dốc cao, ngoằn ngoèo, đến với Đền. Thù lao không đáng là bao, song các cụ thấy vui với công việc, được gìn giữ hồn thiêng văn hóa dân tộc cho đồng bào mình.
Đền Pu Nhạ Thầu (Đền thờ núi Bà Già, theo cách gọi của người Thái), được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2009. Ngôi Đền tọa lạc trên đỉnh núi cao, thuộc bản Na Lượng, xã Hữu Kiệm, huyện Kỳ Sơn.
Những cụ ông làm nhiệm vụ trông giữ Đền
Đây là Khu di tích có Đền thờ Mẫu Thượng Ngàn (mẹ núi rừng). Chuyện kể rằng, Mẫu Thượng Ngàn chính là công chúa La Bình, con gái của Thánh Tản Viên và công chúa Mỵ Nương (con gái Hùng Vương thứ 6), do có đức độ thu phục được cả thú dữ nên được Thượng đế phong là Mẫu Thượng Ngàn. Đây cũng là nơi đồng bào các dân tộc thiểu số ở huyện vùng cao Kỳ Sơn thờ cúng tướng quân Đoàn Nhữ Hài và các tướng sỹ thời Trần tử trận trong lần phụng mệnh Thái Thượng Hoàng Trần Minh Tông tiến quân đánh giặc Ai Lao năm 1335.
Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, bom rơi đạn lạc, Đền Pu Nhạ Thầu cũng phải hứng chịu 2 trận bom của giặc Mỹ, phá hoại toàn bộ cơ sở vật chất và đồ cúng tế. Những năm qua, nhờ sự quan tâm của các ngành hữu quan từ cấp huyện đến tỉnh, Đền Pu Nhạ Thầu mới được phục dựng và đưa vào danh mục các Di tích lịch sử văn hoá khu vực miền núi Tây Nam Nghệ An, nhằm phục vụ nhu cầu văn hoá tâm linh cho đồng bào các dân tộc huyện Kỳ Sơn và du khách thập phương.
Từ năm 2010 trở đi, lễ hội Đền Pu Nhạ Thầu được huyện Kỳ Sơn tổ chức thường niên, thu hút đông đảo du khách gần, xa về tham dự. Đến với Đền Pu Nhạ Thầu, du khách sẽ được hướng dẫn chu đáo về truyền thống văn hóa, lịch sử cũng như nghi thức cúng tế tại Đền.
Những hướng dẫn viên ở đây thật đặc biệt, chỉ đơn giản là những cụ già râu tóc bạc phơ trong xã Hữu Kiệm, tình nguyện đến làm việc, trông coi Đền. Mặc dù các cụ không trải qua lớp nghiệp vụ du lịch, nhưng các cụ vẫn hướng dẫn rất chi tiết mỗi khi có du khách viếng thăm.
Cụ Vi Xuân Hải (mo chủ) cho biết: Các cụ làm công việc trông coi Đền Pu Nhạ Thầu đều có độ tuổi từ 60 - 70. Ngày nào, chúng tôi cũng thường trực tại đây, tự lo liệu việc ăn uống. Những ngày có đông người đến Đền để thắp nhang cầu tài, cầu lộc (mùng 1, 14, 15 và ngày 30 hàng tháng), chúng tôi phải viết phiếu thứ tự để mọi người vào làm lễ.
Hiện tại, khuôn viên Khu di tích lịch sử Đền Pu Nhạ Thầu đang hết sức đơn sơ, thượng điện và nhà bái đường là hai ngôi nhà gỗ cũ kỹ, chính những cụ già trông giữ Đền cũng chưa có chỗ ăn, chỗ nghỉ, chưa nói đến du khách. Mới đây, ngôi Đền được đầu tư xây dựng nhà vệ sinh kiên cố, tuy nhiên công trình này cũng chỉ phục vụ cho dịp lễ hội.
Trao đổi với chúng tôi, ông Moong Thái Nhi - Trưởng phòng Văn hóa huyện Kỳ Sơn cho biết: Hiện tại, UBND huyện Kỳ Sơn đã giao cho Phòng Văn hóa, Phòng Công thương, Phòng TN&MT tham mưu đề án quy hoạch xây dựng Đền Pu Nhạ Thầu, sắp tới sẽ làm đường bê tông từ chân núi lên tới Đền.
Riêng Phòng Văn hóa tham mưu Đề án gìn giữ, bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa các tộc người Kỳ Sơn, gắn phát triển du lịch sinh thái giai đoạn 2012 - 2015. Đề án này sẽ đề cập đến việc nâng cấp, tu bổ Đền Pu Nhạ Thầu bằng việc huy động nguồn vốn xã hội hóa. Về chế độ phụ cấp cho các cụ trông coi Đền, ông Nhi cho biết thêm: Phụ cấp cho các cụ trông coi Đền được thực hiện theo Quyết định số 195/QĐ.UBND “Ban hành quy định tiếp nhận, quản lý, sử dụng nguồn công đức ở các di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn Nghệ An”.
Hiện tại, nguồn công đức ở Đền Pu Nhạ Thầu do UBND xã Hữu Kiệm quản lý. Lễ hội Đền năm 2012 - 2013, số tiền công đức là 67 triệu đồng. Theo đó, thù lao của các cụ trông coi Đền sẽ được trích 5% số tiền công đức, tuy nhiên đến thời điểm này, vì nhiều lý do, chúng tôi chưa hoàn thiện thủ tục chi trả cho các cụ.
Việc trông coi Đền Pu Nhạ Thầu của các cụ già là hành động tự nguyện. Các cụ đảm nhận công việc này không ngoài mục đích gìn giữ, bảo tồn những nét văn hóa cổ truyền của bản làng. Dù vậy, khi đã có văn bản hướng dẫn chi trả nguồn thù lao ít ỏi từ quỹ công đức, các cấp ngành huyện nhà cần quan tâm đến các cụ, như một nguồn động viên tinh thần. Trong tương lai không xa, Đền Pu Nhạ Thầu sẽ được đầu tư tôn tạo, xứng tầm văn hóa lịch sử, là điểm thu hút du lịch văn hóa tâm linh của du khách thập phương.
Đức Thắng - Xuân Thống
.